Klauzule zabezpieczające w obrocie profesjonalnym – odsetki i kary umowne


Przy zawieraniu umów w obrocie profesjonalnym szczególnego znaczenia nabierają klauzule zabezpieczające kontrahentów na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania przez drugą stronę. W takiej sytuacji, zgodnie z treścią przepisu art. 471 Kodeksu cywilnego (KC), dłużnik jest co prawda zobowiązany do naprawienia wynikłej z tego tytułu szkody (jeżeli oczywiście jest ona następstwem okoliczności, za które ponosi on odpowiedzialność), ale w procesie należy udowodnić nie tylko sam fakt zaistnienia takiej szkody, ale również jej wysokość – co nie zawsze jest łatwe. Dlatego też tak ważna jest znajomość mechanizmów prawnych, dzięki którym kwestie te można znacznie uprościć.

Przy dokonywaniu wyboru odnośnie zastosowania konkretnych klauzul umownych szczególnie istotne jest rozróżnienie, z jakiego rodzaju zobowiązaniem mamy do czynienia. Zgodnie bowiem z treścią przepisu art. 359 KC w drodze czynności prawnej (umowy) można zastrzec obowiązek uiszczenia odsetek w przypadku opóźnienia świadczenia o charakterze pieniężnym. Z kolei w odniesieniu do zobowiązań niepieniężnych istnieje możliwość zastrzeżenia wyłącznie kary umownej na podstawie art. 483 i 484 KC.

Umieszczając tego typu klauzule w umowie, należy jednak zwrócić uwagę na kilka drobnych, lecz bardzo ważnych kwestii.

Zastrzegając odsetki umowne przede wszystkim należy pamiętać, aby dokładnie określić ich wysokość. Jeśli tego nie uczynimy, to w przypadku zwłoki nasz kontrahent będzie musiał zapłacić jedynie odsetki ustawowe. Ich aktualna wysokość jest corocznie określana w drodze rozporządzenia Rady Ministrów, wydawanego na podstawie delegacji ustawowej zawartej w przepisie art. 359 § 3 KC. Zgodnie z rozporządzeniem z dnia 4.12.2008 r. (Dz.U. Nr 220, poz. 1434) odsetki ustawowe wynoszą obecnie 13% w stosunku rocznym.

Samo zamieszczenie w umowie klauzuli zastrzegającej bardzo wysokie odsetki umowne nie oznacza jednak, iż roszczenie o takie odsetki będzie nam rzeczywiście przysługiwało. W takiej sytuacji należy odnieść się do przepisów art. 359 § 21 – art. 359 § 23 KC, których analiza prowadzi do jednoznacznego wniosku, iż w umowie nie można skutecznie zastrzec wyższych odsetek niż odsetki maksymalne, wynoszące obecnie 23% w stosunku rocznym. W przypadku, gdy wysokość odsetek wynikających z czynności prawnej (umowy) przekroczy wysokość odsetek maksymalnych, wierzycielowi będą się należały odsetki maksymalne

Abstrahując od powyższych ograniczeń, nie można jednak pominąć faktu, iż zastrzeżenie odsetek umownych jest bardzo korzystne dla wierzyciela. Roszczenie o ich zapłatę przysługuje mu bowiem niezależnie od tego, czy poniósł jakąkolwiek szkodę. Przesłanką wymagalności należności z tytułu odsetek umownych jest już sam fakt zaistnienia po stronie dłużnika zwłoki z zapłatą świadczenia pieniężnego będącego przedmiotem umowy.

Podobnie jak w przypadku odsetek, ustawodawca wprowadził również pewne ograniczenia odnośnie dopuszczalnej wysokości kar umownych. Przepis art. 484 § 2 in fine KC stanowi bowiem, iż w sytuacji, gdy kara umowna jest rażąco wygórowana, dłużnik może żądać jej zmniejszenia. Inaczej niż w odniesieniu do odsetek, obowiązujące przepisy nie zawierają żadnej konkretnej regulacji, która zezwalałaby na jednoznacznie stwierdzenie, czy w danym wypadku można mówić o karze rażąco wygórowanej (na przykład poprzez określenie wartości procentowej w stosunku do świadczenia będącego przedmiotem umowy). Zgodnie jednak ze stanowiskiem przyjętym w orzecznictwie, pojęcie „rażącego wygórowania” można doprecyzować na podstawie kilku (niezależnych od siebie) kryteriów. Przy ocenie rażącego wygórowania należy brać pod uwagę relację między wysokością zastrzeżonej kary umownej a wysokością wynagrodzenia należnego stronie zobowiązanej do zapłaty kary umownej (tak m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20.05.1980r., I CR 229/80, OSNC 1980, nr 12, poz. 243). Dopuszczalne jest również odniesienie się do wysokości odszkodowania, jakie należałoby się wierzycielowi na zasadach ogólnych, tzn. w sytuacji, gdyby kara umowna nie została w ogóle zastrzeżona (tak: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13.06.2003r., III CKN 50/01). Za zasadnicze kryterium uznaje się jednak stosunek wysokości zastrzeżonej kary umownej do wysokości szkody doznanej przez wierzyciela (tak m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21.09.2007r., V CSK 139/07). W sytuacji, gdy kara umowna zostanie uznana za rażąco wygórowaną, powinna ona ulec zmniejszeniu w stopniu dostosowanym do jej dysproporcji (tak: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17.03.1988r, IV CR 58/88).

Niezależnie od powyższego, bez wątpienia zastrzeżenie kary umownej jest korzystne dla wierzyciela i zabezpiecza jego interesy na wypadek niewykonania lub nienależytego wynikania zobowiązania przez dłużnika. Pomimo tego, iż przeważająca część przytoczonych powyżej kryteriów (dotyczących oceny rażącego wygórowania kary umownej) odwołuje się do wysokości powstałej szkody, sama kwestia, czy dla wymagalności roszczenia z tytułu kar umownych niezbędne jest faktycznie zaistnienie (jakiejkolwiek) szkody, uznawana była za szczególnie problematyczną. Ostatecznie spór w tym przedmiocie rozstrzygnął Sąd Najwyższy, podejmując w dniu 06.11.2003 r. uchwałę, której nadał moc zasady prawnej (sygn. III CZP 61/03, OSNC 2004/5/69). W orzeczeniu wyjaśniono, iż zastrzeżenie kary umownej na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania nie zwalnia dłużnika z obowiązku jej zapłaty, w razie wykazania, że wierzyciel nie poniósł szkody. Innymi słowy zgodnie z treścią uchwały, roszczenie z tytułu kar umownych jest wymagalne nie tyle niezależnie od wysokości szkody, co w ogóle bez względu na fakt jej zaistnienia (czy też niezaistnienia). Z oczywistych względów brak szkody po stronie wierzyciela może być jednak w takiej sytuacji brany pod uwagę przy miarkowaniu kary umownej – na podstawie jednego z przytoczonych powyżej kryteriów.

Aleksandra Budniak

Prawnik

DAUERMAN Kancelaria Prawa Gospodarczego i Sportowego

Powyższa publikacja ma charakter archiwalny, stan prawny od czasu wydania publikacji mógł się zmienić.
Po aktualne informacje z zakresu prawa zapraszamy na naszego bloga oraz facebooka.

lobbing dla sportuprawosportowedsmmediacje w sporcie
Przypnij

Porada prawna online - bez wychodzenia z domu!

Wypełnij i wyślij formularz a przygotujemy dla Ciebie profesjonalną opinię prawną.

Dodaj załączniki
Zapytaj prawnika