Pomoc prawna dla sportu i biznesu

Pomoc prawna dla sportu i biznesu

Pomoc prawna dla sportu i biznesu

Niedozwolone postanowienia umowne w obrocie konsumenckim

Podmioty profesjonalne prowadząc działalność gospodarczą utrzymują kontakty handlowe nie tylko z innymi przedsiębiorcami, ale również z konsumentami. Zawierając umowy w obrocie konsumenckim powinny jednak pamiętać, że istnieją ograniczenia prawne odnoszące się do ich postanowień. Wynikają one z faktu, iż konsument jest stroną słabszą w stosunku do podmiotu profesjonalnego i ma zwykle znikomy wpływ na treść podpisywanej przez siebie umowy. Zagrożenie wystąpienia niedozwolonych postanowień umownych pojawia się przede wszystkim w sytuacji, gdy przedsiębiorca chce zawrzeć z konsumentem umowę na podstawie gotowego wzorca. W takim przypadku to sam przedsiębiorca decyduje o jej kształcie. Zachodzi więc obawa, że może ją sformułować w sposób korzystny dla siebie, lecz niekoniecznie korzystny dla konsumenta. W Kodeksie cywilnym wprowadzono zatem przepisy, które mają służyć ochronie słabszej strony tego stosunku. Należy podkreślić, że tego typu regulację znajdujemy nie tylko w polskim KC (art. 384 i n.), ale również w ustawodawstwie innych krajów Unii Europejskiej, na przykład w niemieckim BGB (§ 305 i n.).

Pojęcie i treść niedozwolonych postanowień umownych

Zgodnie z treścią przepisu art. 3851 § 1 i 3 KC pod pojęciem niedozwolonych postanowień umownych (zwanych również klauzulami abuzywnymi lub klauzulami szarymi) należy rozumieć regulacje, które nie zostały indywidualnie uzgodnione z konsumentem – czyli takie postanowienia, na których treść nie miał on rzeczywistego wpływu. Muszą one równocześnie kształtować jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy.

Klauzule abuzywne mogą przybierać bardzo różnorodną treść i formę. W związku z tym w art. 3853 KC ustawodawca umieścił katalog niedozwolonych postanowień umownych. Zabieg ten miał przede wszystkim na celu ujednolicenie wykładni sądów w tym przedmiocie.1 W wyniku analizy omawianego przepisu klauzule szare można podzielić na następujące kategorie:

  • postanowienia przyznające przedsiębiorcy uprawnienia do jednostronnego kształtowania praw i obowiązków stron (np. przyznające mu prawo do jednostronnej zmiany umowy albo istotnych cech świadczenia bez ważnej przyczyny),
  • postanowienia ograniczające prawa konsumenta lub zwiększające jego obowiązki, bez zachowania symetrii w stosunku do praw (obowiązków) przedsiębiorcy (np. wyłączające lub istotnie ograniczające uprawnienie konsumenta do potrącenia swojej wierzytelności wobec przedsiębiorcy z jego wierzytelnością wzajemną),
  • postanowienia ograniczające odpowiedzialność przedsiębiorcy (np. wyłączające lub ograniczające jego odpowiedzialność wobec konsumenta za szkodę na osobie albo wyłączające lub istotnie ograniczające jego odpowiedzialność za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania),
  • postanowienia wyłączające lub ograniczające rzeczywistą wolę konsumenta (np. takie, z którymi nie miał on możliwości zapoznać się przed zawarciem umowy albo takie, których celem jest zmuszenie go do zawarcia z przedsiębiorcą innej umowy lub umowy podobnego rodzaju).

Wspólną cechą klauzul abuzywnych jest nierównomierne rozłożenie praw, obowiązkówi ryzyka pomiędzy stronami, co w konsekwencji prowadzi do zachwiania równowagi kontraktowej. Niedozwolone postanowienia umowne charakteryzują się tym, że z góry stawiają konsumenta w gorszej (trudniejszej) sytuacji w stosunku do przedsiębiorcy. 1

Kontrola treści niedozwolonych postanowień umownych

Należy podkreślić, że katalog zawarty w przepisie art. 3853 KC nie jest zamknięty. Oznacza to, że za klauzulę abuzywną można uznać również postanowienie, które nie zostało wymienione w jego treści. Musi ono jednak spełniać opisane powyżej wymogi z art. 3851 § 1 i 3 KC. Na zarzut klauzuli niedozwolonej narazi się w związku z tym tylko taka regulacja, która nie została uzgodniona indywidualnie z konsumentem, kształtuje jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy.

Z punktu widzenia indywidualnego przedsiębiorcy najistotniejszy jest jednak fakt, że wykazu zamieszczonego w treści art. 3853 KC nie można uznać za listę klauzul całkowicie zakazanych w obrocie konsumenckim. Postanowienie odpowiadające jakiemukolwiek przykładowi z art. 3853 KC nie jest bowiem samo w sobie niedozwolonym postanowieniem umownym. Można je za takie uznać dopiero w przypadku, gdy spełnione są równocześnie opisane powyżej przesłanki z art. 3851 § 1 i 3 KC. „Funkcja art. 3853 KC sprowadza się zatem do ustanowienia swoistego „domniemania”, że klauzula umowna o określonej treści jest „zakazanym postanowieniem umownym”.”1 Powszechnie akceptowane jest natomiast stanowisko, że kontrola treści konkretnej klauzuli powinna być jednak dokonywana dwustopniowo: w pierwszej kolejności należy ustalić, czy mieści się ona na liście zamieszczonej w art. 3853 KC, następnie zaś bada się czy jest ona "niedozwolonym postanowieniem umownym" w rozumieniu art. 3851 KC. Na podstawie tego drugiego badania dojść może do uchylenia domniemania abuzywności.2 Nie można bowiem wykluczyć przeprowadzenia negocjacji pomiędzy przedsiębiorcą a konsumentem, których przedmiotem będzie jedno z postanowień wymienionych w treści art. 3853 KC i które będą skutkowały wprowadzeniem go do umowy w wyniku indywidualnych uzgodnień.3 W takiej sytuacji postanowienia takiego nie będzie można uznać za klauzulę abuzywną (nawet jeśli znajdzie się ona w w/w katalogu) z uwagi na fakt, iż nie spełnia ono równocześnie warunków ogólnych z art. 3851 § 1 i 3 KC.

Sposoby i skutki kwestionowania niedozwolonych postanowień umownych

Przedsiębiorcy podejmujący w ramach swej działalności działania w obrocie konsumenckim powinni zwrócić szczególną uwagę na fakt, iż niedozwolone postanowienia umowne podlegają zarówno kontroli incydentalnej, jak i abstrakcyjnej. Oznacza to, że sąd może dokonywać ich analizy nie tylko w indywidualnej sprawie, ale również w oderwaniu od konkretnego stanu faktycznego – nawet w sytuacji, gdy nie doszło jeszcze do ich zastosowania.

Kontrola incydentalna polega na badaniu danego postanowienia (ewentualnie postanowień) umowy zawartej pomiędzy konkretnym przedsiębiorcą a zindywidualizowanym konsumentem. Jeśli bowiem kontrahent zarzuca podmiotowi profesjonalnemu stosowanie szarych klauzul w zawartej z nim umowie, a przedsiębiorca odmawia uznania jego racji, konsument może skierować sprawę do sądu. W takiej sytuacji klauzula uznana przez sąd za niedozwoloną nie wiąże konsumenta, jednak strony pozostają związane umową w pozostałym zakresie.

W odróżnieniu od kontroli incydentalnej kontrola abstrakcyjna dokonywana jest w oderwaniu od konkretnej umowy – odnosi się bowiem do samego wzorca. Kontrola taka może się odbywać jedynie przed specjalną jednostką utworzoną w ramach struktury Sądu Okręgowego w Warszawie – tj. przed Sądem Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Powództwo o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone może wytoczyć każdy, kto mógłby zawrzeć umowę ze stosującym go przedsiębiorcą. Ocenie sądu podlega w takiej sytuacji sama treść zapisu wzorca – w oderwaniu od konkretnego stanu faktycznego. Uznanie wzorca za niedozwolony stanowi podstawę do wpisania go przez Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów do specjalnego rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone. Szczególne istotne jest to, iż od momentu wpisania takiego wzorca do rejestru jego stosowanie w obrocie konsumenckim staje się zakazane, a wyrok wydany w sprawie jest wiążący nie tylko dla stron, ale odnosi skutek również wobec osób trzecich.

 

Aleksandra Budniak

Prawnik

DAUERMAN Kancelaria Prawa Gospodarczego i Sportowego


1 K. Zagrobelny [w:] E. Gniewek, Kodeks cywilny. Komentarz, 2008, komentarz do art. 3853 Kodeksu cywilnego

2 W. Popiołek [w:] K. Pietrzykowski, Kodeks cywilny. Komentarz, 2008, komentarz do art. 3853 Kodeksu cywilnego

3 W. Popiołek [w:] K. Pietrzykowski, Kodeks cywilny. Komentarz, 2008, komentarz do art. 3853 Kodeksu cywilnego

4 Ibidem

5 K. Zagrobelny [w:] E. Gniewek, Kodeks cywilny. Komentarz, 2008, komentarz do art. 3853 Kodeksu cywilnego

Powyższa publikacja ma charakter archiwalny, stan prawny od czasu wydania publikacji mógł się zmienić.
Po aktualne informacje z zakresu prawa zapraszamy na naszego bloga oraz facebooka.

  • Agnieszka Trzaska

    Zawezwanie do próby ugodowej - konsekwencje niestawiennictwa

    Instytucja zawezwania do próby ugodowej jest atrakcyjnym instrumentem prawnym bardzo często wykorzystywanym w praktyce, którego główną zaletą jest przerwanie biegu terminu…

  • Tomasz Dauerman

    Mediacja dla sportuprawosportowe.pl

    Dokładnie rok temu na blogu "Pora na mediatora" pisałem o mediacji, jako polubownej metodzie rozwiązywania sporów. Wyraziłem wówczas pogląd, że wiele długotrwałych i medialnie nagłośnionych…

  • Agnieszka Trzaska

    Brak terminów zaskarżania uchwał organów spółek kapitałowych

    Bez wątpienia stwierdzić należy, iż przepisy KSH nie zawierają samodzielnych regulacji dotyczących zaskarżania uchwał organów spółek kapitałowych, za wyjątkiem uchwał zgromadzenia…

Skontaktuj się z Nami

Kancelaria Radcy Prawnego
Tomasz Dauerman

Gen. Stefana Grota Roweckiego 47
52-218 Wrocław

tel.: +48 71 794 77 83-85
fax: +48 71 794 77 85
kom.: +48 501 157 280

e-mail: info@dauerman.com.pl

lobbing dla sportu prawosportowe dsm sportconceptgroup mediacje w sporcie

Aktualności: W ramach pomocy prawnej środowisku sportowemu Kancelaria wdrożyła nowy projekt mediacji dla sportu, poszerzający zakres świadczonych usług o metodę polubownego rozwiązywania sporów z udziałem...

Przypnij

Dodaj załączniki
Zapytaj prawnika