Pomoc prawna dla sportu i biznesu

Pomoc prawna dla sportu i biznesu

Pomoc prawna dla sportu i biznesu

Niedozwolone postanowienia umowne w obrocie konsumenckim

Podmioty profesjonalne prowadząc działalność gospodarczą utrzymują kontakty handlowe nie tylko z innymi przedsiębiorcami, ale również z konsumentami. Zawierając umowy w obrocie konsumenckim powinny jednak pamiętać, że istnieją ograniczenia prawne odnoszące się do ich postanowień. Wynikają one z faktu, iż konsument jest stroną słabszą w stosunku do podmiotu profesjonalnego i ma zwykle znikomy wpływ na treść podpisywanej przez siebie umowy. Zagrożenie wystąpienia niedozwolonych postanowień umownych pojawia się przede wszystkim w sytuacji, gdy przedsiębiorca chce zawrzeć z konsumentem umowę na podstawie gotowego wzorca. W takim przypadku to sam przedsiębiorca decyduje o jej kształcie. Zachodzi więc obawa, że może ją sformułować w sposób korzystny dla siebie, lecz niekoniecznie korzystny dla konsumenta. W Kodeksie cywilnym wprowadzono zatem przepisy, które mają służyć ochronie słabszej strony tego stosunku. Należy podkreślić, że tego typu regulację znajdujemy nie tylko w polskim KC (art. 384 i n.), ale również w ustawodawstwie innych krajów Unii Europejskiej, na przykład w niemieckim BGB (§ 305 i n.).

Pojęcie i treść niedozwolonych postanowień umownych

Zgodnie z treścią przepisu art. 3851 § 1 i 3 KC pod pojęciem niedozwolonych postanowień umownych (zwanych również klauzulami abuzywnymi lub klauzulami szarymi) należy rozumieć regulacje, które nie zostały indywidualnie uzgodnione z konsumentem – czyli takie postanowienia, na których treść nie miał on rzeczywistego wpływu. Muszą one równocześnie kształtować jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy.

Klauzule abuzywne mogą przybierać bardzo różnorodną treść i formę. W związku z tym w art. 3853 KC ustawodawca umieścił katalog niedozwolonych postanowień umownych. Zabieg ten miał przede wszystkim na celu ujednolicenie wykładni sądów w tym przedmiocie.1 W wyniku analizy omawianego przepisu klauzule szare można podzielić na następujące kategorie:

  • postanowienia przyznające przedsiębiorcy uprawnienia do jednostronnego kształtowania praw i obowiązków stron (np. przyznające mu prawo do jednostronnej zmiany umowy albo istotnych cech świadczenia bez ważnej przyczyny),
  • postanowienia ograniczające prawa konsumenta lub zwiększające jego obowiązki, bez zachowania symetrii w stosunku do praw (obowiązków) przedsiębiorcy (np. wyłączające lub istotnie ograniczające uprawnienie konsumenta do potrącenia swojej wierzytelności wobec przedsiębiorcy z jego wierzytelnością wzajemną),
  • postanowienia ograniczające odpowiedzialność przedsiębiorcy (np. wyłączające lub ograniczające jego odpowiedzialność wobec konsumenta za szkodę na osobie albo wyłączające lub istotnie ograniczające jego odpowiedzialność za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania),
  • postanowienia wyłączające lub ograniczające rzeczywistą wolę konsumenta (np. takie, z którymi nie miał on możliwości zapoznać się przed zawarciem umowy albo takie, których celem jest zmuszenie go do zawarcia z przedsiębiorcą innej umowy lub umowy podobnego rodzaju).

Wspólną cechą klauzul abuzywnych jest nierównomierne rozłożenie praw, obowiązkówi ryzyka pomiędzy stronami, co w konsekwencji prowadzi do zachwiania równowagi kontraktowej. Niedozwolone postanowienia umowne charakteryzują się tym, że z góry stawiają konsumenta w gorszej (trudniejszej) sytuacji w stosunku do przedsiębiorcy. 1

Kontrola treści niedozwolonych postanowień umownych

Należy podkreślić, że katalog zawarty w przepisie art. 3853 KC nie jest zamknięty. Oznacza to, że za klauzulę abuzywną można uznać również postanowienie, które nie zostało wymienione w jego treści. Musi ono jednak spełniać opisane powyżej wymogi z art. 3851 § 1 i 3 KC. Na zarzut klauzuli niedozwolonej narazi się w związku z tym tylko taka regulacja, która nie została uzgodniona indywidualnie z konsumentem, kształtuje jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy.

Z punktu widzenia indywidualnego przedsiębiorcy najistotniejszy jest jednak fakt, że wykazu zamieszczonego w treści art. 3853 KC nie można uznać za listę klauzul całkowicie zakazanych w obrocie konsumenckim. Postanowienie odpowiadające jakiemukolwiek przykładowi z art. 3853 KC nie jest bowiem samo w sobie niedozwolonym postanowieniem umownym. Można je za takie uznać dopiero w przypadku, gdy spełnione są równocześnie opisane powyżej przesłanki z art. 3851 § 1 i 3 KC. „Funkcja art. 3853 KC sprowadza się zatem do ustanowienia swoistego „domniemania”, że klauzula umowna o określonej treści jest „zakazanym postanowieniem umownym”.”1 Powszechnie akceptowane jest natomiast stanowisko, że kontrola treści konkretnej klauzuli powinna być jednak dokonywana dwustopniowo: w pierwszej kolejności należy ustalić, czy mieści się ona na liście zamieszczonej w art. 3853 KC, następnie zaś bada się czy jest ona "niedozwolonym postanowieniem umownym" w rozumieniu art. 3851 KC. Na podstawie tego drugiego badania dojść może do uchylenia domniemania abuzywności.2 Nie można bowiem wykluczyć przeprowadzenia negocjacji pomiędzy przedsiębiorcą a konsumentem, których przedmiotem będzie jedno z postanowień wymienionych w treści art. 3853 KC i które będą skutkowały wprowadzeniem go do umowy w wyniku indywidualnych uzgodnień.3 W takiej sytuacji postanowienia takiego nie będzie można uznać za klauzulę abuzywną (nawet jeśli znajdzie się ona w w/w katalogu) z uwagi na fakt, iż nie spełnia ono równocześnie warunków ogólnych z art. 3851 § 1 i 3 KC.

Sposoby i skutki kwestionowania niedozwolonych postanowień umownych

Przedsiębiorcy podejmujący w ramach swej działalności działania w obrocie konsumenckim powinni zwrócić szczególną uwagę na fakt, iż niedozwolone postanowienia umowne podlegają zarówno kontroli incydentalnej, jak i abstrakcyjnej. Oznacza to, że sąd może dokonywać ich analizy nie tylko w indywidualnej sprawie, ale również w oderwaniu od konkretnego stanu faktycznego – nawet w sytuacji, gdy nie doszło jeszcze do ich zastosowania.

Kontrola incydentalna polega na badaniu danego postanowienia (ewentualnie postanowień) umowy zawartej pomiędzy konkretnym przedsiębiorcą a zindywidualizowanym konsumentem. Jeśli bowiem kontrahent zarzuca podmiotowi profesjonalnemu stosowanie szarych klauzul w zawartej z nim umowie, a przedsiębiorca odmawia uznania jego racji, konsument może skierować sprawę do sądu. W takiej sytuacji klauzula uznana przez sąd za niedozwoloną nie wiąże konsumenta, jednak strony pozostają związane umową w pozostałym zakresie.

W odróżnieniu od kontroli incydentalnej kontrola abstrakcyjna dokonywana jest w oderwaniu od konkretnej umowy – odnosi się bowiem do samego wzorca. Kontrola taka może się odbywać jedynie przed specjalną jednostką utworzoną w ramach struktury Sądu Okręgowego w Warszawie – tj. przed Sądem Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Powództwo o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone może wytoczyć każdy, kto mógłby zawrzeć umowę ze stosującym go przedsiębiorcą. Ocenie sądu podlega w takiej sytuacji sama treść zapisu wzorca – w oderwaniu od konkretnego stanu faktycznego. Uznanie wzorca za niedozwolony stanowi podstawę do wpisania go przez Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów do specjalnego rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone. Szczególne istotne jest to, iż od momentu wpisania takiego wzorca do rejestru jego stosowanie w obrocie konsumenckim staje się zakazane, a wyrok wydany w sprawie jest wiążący nie tylko dla stron, ale odnosi skutek również wobec osób trzecich.

 

Aleksandra Budniak

Prawnik

DAUERMAN Kancelaria Prawa Gospodarczego i Sportowego


1 K. Zagrobelny [w:] E. Gniewek, Kodeks cywilny. Komentarz, 2008, komentarz do art. 3853 Kodeksu cywilnego

2 W. Popiołek [w:] K. Pietrzykowski, Kodeks cywilny. Komentarz, 2008, komentarz do art. 3853 Kodeksu cywilnego

3 W. Popiołek [w:] K. Pietrzykowski, Kodeks cywilny. Komentarz, 2008, komentarz do art. 3853 Kodeksu cywilnego

4 Ibidem

5 K. Zagrobelny [w:] E. Gniewek, Kodeks cywilny. Komentarz, 2008, komentarz do art. 3853 Kodeksu cywilnego

Powyższa publikacja ma charakter archiwalny, stan prawny od czasu wydania publikacji mógł się zmienić.
Po aktualne informacje z zakresu prawa zapraszamy na naszego bloga oraz facebooka.

Skontaktuj się z Nami

Kancelaria Radcy Prawnego
Tomasz Dauerman

Gen. Stefana Grota Roweckiego 47
52-218 Wrocław

tel.: +48 71 794 77 83-85
fax: +48 71 794 77 85
kom.: +48 501 157 280

e-mail: info@dauerman.com.pl

lobbing dla sportu prawosportowe dsm sportconceptgroup mediator

Aktualności: Kancelaria Dauerman wniosła pozew zbiorowy przeciwko Uczelni z województwa łódzkiego, domagając się w imieniu grupy studentów zwrotu opłat z tytułu obrony prac magisterskich...

Przypnij

Dodaj załączniki
Zapytaj prawnika